การค้นหายาต้านไวรัสออกฤทธิ์กว้าง The search for broad-spectrum antiviral drugs
ศ.ดร. นพ.ประเสริฐ เอื้อวรากุล
ภาควิชาจุลชีววิทยา คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
ยาต้านไวรัสที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันออกฤทธิ์แบบจำเพาะเจาะจงต่อไวรัสชนิดเดียว หรือกลุ่มของไวรัสที่มีความใกล้ชิดกันเท่านั้น ทำให้เมื่อเกิดไวรัสอุบัติใหม่และเกิดการระบาด จะไม่มียาต้านไวรัสใช้ (อย่างน้อยก็ในระยะแรกของการระบาด ซึ่งมักจะเกิดความเสียหายขึ้นอย่างมาก) ดังนั้น หากมียาต้านไวรัสที่สามารถออกฤทธิ์ได้กับไวรัสหลากหลายชนิด ก็จะเป็นประโยชน์ในการนำไปใช้กับไวรัสชนิดใหม่ในเบื้องต้นไปก่อน ก่อนจะค้นพบยาที่ออกฤทธิ์จำเพาะต่อไวรัสชนิดใหม่นั้น เชื่อว่าจะสามารถลดผลกระทบได้ตั้งแต่เริ่มต้นของการระบาด
ยา Ivermectin ซึ่งเป็นยา Antiparasitic ที่ใช้กันอย่างกว้างขวางทั้งในคนและสัตว์ และมีรายงานพบว่ามีฤทธิ์ต้านไวรัสได้หลากหลายชนิดในหลอดทดลอง รวมถึงไวรัสไข้เลือดออกด้วย อย่างไรก็ตาม พบว่ายานี้มีการดูดซึมที่ไม่ดีนัก และมี bioavailability ต่ำ ทำให้ระดับยาในเลือดต่ำ แต่มีการตั้งข้อสังเกตว่ายาตัวนี้อาจไม่ได้ออกฤทธิ์โดยตรงกับไวรัส แต่ออกฤทธิ์กับกลไกของเซลล์ ทั้งนี้เพราะการเพิ่มจำนวนของไวรัสจำเป็นต้องอาศัยกลไกต่างๆ ของเซลล์ เพราะไวรัสไม่มี metabolism เป็นของตนเอง ลักษณะเช่นนี้ทำให้ยาสามารถออกฤทธิ์ต่อไวรัสได้หลากหลายชนิด
ทีมผู้วิจัยศึกษาเพื่อให้ทราบกลไกระดับเซลล์ว่ายาตัวนี้จับกับโปรตีนชนิดใดในเซลล์ จึงทำการคัดเลือกชนิดของโปรตีนโดยดูจากหน้าที่ของโปรตีนเหล่านั้นว่าอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเพิ่มจำนวนของไวรัส ด้วยเทคนิค thermal proteome profiling ทีมวิจัยพบว่าโปรตีนที่ชื่อ Inositol monophosphate ซึ่งเป็นเอนไซม์ที่จำเป็นต่อเซลล์ในการสังเคราะห์น้ำตาลเพื่อนำไปใช้กับสารประกอบ phospholipid ที่เป็นโครงสร้างของผนังเซลล์ และเป็นตำแหน่งที่โปรตีนต่าง ๆ ที่อยู่บนผิวของ membrane ต่างชนิด สามารถเข้าไปจับ ซึ่งไวรัสก็ใช้กลไกดังกล่าวในการนำโปรตีนของไวรัสที่ทำหน้าที่เพิ่มจำนวนไปอยู่ใกล้ ๆ ผิวเซลล์เพื่อเป็นตำแหน่งในการเพิ่มจำนวน เมื่อยาไปจับกับโปรตีนสำคัญตัวนี้ จะทำให้รบกวนกลไกการแบ่งตัวของไวรัส
สิ่งที่ต้องพัฒนาต่อคือการเพิ่มให้ยามีฤทธิ์ หรือมี bioavailability สูงขึ้น ซึ่งดำเนินการอยู่ใน 2 แนวทาง คือ ใช้โครงสร้างโมเลกุลของ Inositol monophosphate เป็นเป้าหมาย และใช้ computer modelling หรือที่เรียกว่า in silico screening เพื่อคัดกรองหาโมเลกุลที่น่าจะจับกันได้ หรือการปรับปรุงให้โมเลกุลของ ivermection มีขนาดเล็กลง ด้วยหวังว่าจะทำให้ bioavailability ดีขึ้น
ความพยายามนี้ยังเป็นเพียงจุดเริ่มต้นสำหรับการค้นพบยาต้านไวรัสออกฤทธิ์กว้าง ที่จะใช้สำหรับโรคไวรัสในปัจจุบันที่ยังไม่มียารักษา และไวรัสอุบัติใหม่ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต


