Stroke กับความท้าทายของประเทศไทย

โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ยังคงเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตและความพิการของประชากรไทย แม้ปัจจุบันการรักษาจะมีความก้าวหน้ามากขึ้น แต่ความท้าทายสำคัญยังคงอยู่ที่ “การป้องกัน” โดยเฉพาะการสร้างความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับปัจจัยเสี่ยงและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพในชีวิตประจำวัน การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพเป็นเรื่องที่ซับซ้อน เพราะหลายพฤติกรรมสุขภาพถูกปลูกฝังจนติดเป็นนิสัยมาตั้งแต่วัยเด็ก แม้บุคลากรทางการแพทย์จะให้คำแนะนำและการรักษาได้ แต่ระยะเวลาที่พบแพทย์เพียงไม่กี่นาทีนั้น ไม่เพียงพอที่จะเปลี่ยนพฤติกรรมที่ฝังรากอยู่ในวิถีชีวิตของคนคนหนึ่งได้อย่างแท้จริง สิ่งที่มีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงอุปนิสัยมากที่สุด จึงไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เพียงอย่างเดียว แต่คือ “บุคคลที่ผู้ป่วยรัก เชื่อใจ และใช้ชีวิตร่วมกันในทุกวัน” โดยเฉพาะคนในครอบครัว ซึ่งก็คือลูกหลานของผู้ป่วยนั่นเอง

เมื่อคนที่เรารัก กลายเป็นพลังของการเปลี่ยนแปลง

ศูนย์โรคหลอดเลือดสมองศิริราช ร่วมกับมูลนิธิไทยคม จึงริเริ่มโครงการ “Stroke Coach โค้ชโรคหลอดเลือดสมองประจำบ้าน” ขึ้น ภายใต้แนวคิดสำคัญว่า การป้องกันโรคไม่ควรเริ่มต้นเมื่อผู้ป่วยเข้าสู่โรงพยาบาล แต่ควรเริ่มต้นตั้งแต่ในบ้าน และหนึ่งในพลังสำคัญที่จะช่วยขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงนี้ คือ ลูกหลานของพวกเรานั่นเอง

โครงการ Stroke Coach จึงตั้งต้นจากความเชื่อว่า เยาวชนไม่ได้เป็นเพียงผู้เรียนรู้เรื่องสุขภาพ แต่สามารถเป็น “ผู้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง” ได้ ด้วยสายสัมพันธ์ ความใกล้ชิด และความผูกพันทางอารมณ์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติของครอบครัว คำชวนเล็ก ๆ ของลูกหลานให้ปรับอาหาร กินยาให้ครบถ้วน ออกกำลังกาย หมั่นวัดความดันโลหิตเป็นประจำ หรือใส่ใจสุขภาพ จะมีพลังมากกว่าคำแนะนำที่ได้รับเพียงครั้งคราว จากแพทย์ในห้องตรวจ เมื่อองค์ความรู้ด้านโรคหลอดเลือดสมองถูกส่งต่อผ่าน “คนรุ่นถัดไป” สู่พ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย หรือสมาชิกในครอบครัว การป้องกันโรคจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่การให้ข้อมูล แต่กลายเป็นการดูแลกันในชีวิตจริง ซึ่งจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่ยั่งยืนในที่สุด

จากเยาวชนสู่การเปลี่ยนพฤติกรรม: แนวคิด Stroke Coach

โครงการ Stroke Coach เป็นโมเดลการส่งเสริมสุขภาพที่มุ่งเปลี่ยนบทบาทของนักเรียนระดับประถมหรือมัธยมศึกษาจาก “ผู้เรียน” ให้กลายเป็น Stroke Coach ประจำบ้าน ผ่านกระบวนการอบรมเชิงปฏิบัติการ การเรียนรู้ด้านสุขภาพ และการลงมือปฏิบัติจริงในการดูแลสมาชิกในบ้านของตนเอง หัวใจสำคัญของโครงการ คือ แนวคิด “4 โรค 6 พฤติกรรม” ซึ่งช่วยให้เยาวชนเข้าใจปัจจัยเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองได้อย่างเป็นระบบ ครอบคลุมโรคสำคัญ ได้แก่ โรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน โรคไขมันในเลือดสูง และโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะ ร่วมกับพฤติกรรมเสี่ยงที่พบได้บ่อยในชีวิตประจำวัน เช่น การมีภาวะอ้วน การไม่ออกกำลังกาย การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ ความเครียดสะสม การพักผ่อนไม่เพียงพอ และการไม่รับประทานผักผลไม้

ภายในโครงการ นักเรียนจะได้รับการพัฒนาเป็น Head Coach ผ่านกระบวนการ Train the Trainer ก่อนนำองค์ความรู้ไปขยายผลสู่เพื่อนนักเรียน ผู้เข้าร่วมโครงการ และสมาชิกครอบครัว โดยแต่ละโรงเรียนจะมีนักเรียนแกนนำจำนวน 5 คน และ Stroke Coach จำนวน 20–30 คน ซึ่งจะทำงานร่วมกับสมาชิกครอบครัวอย่างใกล้ชิด ผ่านการติดตามพฤติกรรมสุขภาพ การประเมินความเสี่ยง และกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพอย่างต่อเนื่อง

รูปแบบดังกล่าวสะท้อนแนวคิดใหม่ของการป้องกันโรค คือ “ให้ความรู้ไปพร้อมกับการลงมือทำโดยบุคคลในครอบครัว” ไม่ใช่เพียงการรับฟังข้อมูลด้านสุขภาพ แต่เป็นการเปลี่ยนความรู้ให้กลายเป็นการปฏิบัติจริงในระดับครัวเรือน

หนึ่งโค้ช หนึ่งครอบครัว: เมื่อการเรียนรู้ขยายสู่ชุมชน

จุดเด่นของ Stroke Coach คือ การสร้างผลกระทบที่เริ่มต้นจากบุคคลหนึ่งคนสู่ครอบครัว ชุมชน และสังคมในวงกว้าง เยาวชนที่ผ่านการอบรมไม่ได้เป็นเพียงผู้รับความรู้ แต่เป็น ผู้ส่งต่อและแปลงความรู้สู่การปฏิบัติไปยังคนใกล้ตัว ช่วยให้สมาชิกครอบครัวรู้เท่าทันปัจจัยเสี่ยง เข้าใจสัญญาณเตือน และตระหนักถึงความสำคัญของการป้องกันโรคก่อนเกิดเหตุการณ์รุนแรง

ในระยะนำร่องของโครงการ ผู้เข้าร่วมประกอบด้วยนักเรียนระดับมัธยมศึกษาและสมาชิกครอบครัวรวมกว่า 1,100 คน ซึ่งถือเป็นก้าวสำคัญของการทดลองสร้างต้นแบบการป้องกันโรคหลอดเลือดสมองที่เชื่อมโยง โรงเรียน–ครอบครัว–ระบบสุขภาพ เข้าด้วยกัน

กร่วมสร้างสังคมไทยรู้ทัน Stroke

เพราะการป้องกันโรคหลอดเลือดสมองไม่ใช่หน้าที่ของแพทย์เพียงอย่างเดียว และไม่สามารถเกิดขึ้นได้จากคำแนะนำในห้องตรวจเพียงไม่กี่นาที แต่ต้องอาศัยการสนับสนุน การติดตาม และแรงจูงใจจากคนที่อยู่เคียงข้างกันในชีวิตประจำวัน โครงการ Stroke Coach จึงไม่ได้มุ่งสร้างเพียงผู้เข้าร่วมกิจกรรมรุ่นหนึ่ง หากต้องการสร้าง “การตระหนักรู้เรื่องโรคหลอดเลือดสมอง” ที่เริ่มต้นจากความรัก ความห่วงใย และพลังของคนรุ่นใหม่ในแต่ละครอบครัว ก่อนขยายสู่ชุมชนและสังคมในวงกว้าง

แม้การรับสมัครในแต่ละรอบจะสิ้นสุดลง แต่การเรียนรู้เรื่อง Stroke ไม่ควรมีวันหมดอายุ ผู้สนใจสามารถติดตามกิจกรรมและองค์ความรู้ด้านการป้องกันโรคหลอดเลือดสมองผ่าน Facebook: Siriraj Stroke Center และ Stroke Learning Hub (https://strokelearninghub.com/) ซึ่งรวบรวมเนื้อหาสำหรับบุคลากรทางการแพทย์ ประชาชน เยาวชน และ Stroke Coach เพื่อให้ทุกคนเริ่มต้นเป็น “โค้ช” ให้ตนเองและคนที่รักได้ตั้งแต่วันนี้

อนาคตของการป้องกัน Stroke เริ่มต้นได้จากในบ้าน

ศูนย์โรคหลอดเลือดสมองศิริราชเชื่อมั่นว่า การสร้างความตระหนักรู้ด้านสุขภาพตั้งแต่วัยเยาว์ ไม่เพียงช่วยลดความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองในอนาคต แต่ยังเป็นการลงทุนระยะยาวในการสร้างประชากรที่มีความรู้ด้านสุขภาพ สามารถดูแลตนเอง ดูแลคนในครอบครัว และร่วมขับเคลื่อนสังคมไทยสู่การป้องกันโรคอย่างยั่งยืน