การกระตุ้นสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า
(Transcranial Magnetic Stimulation; TMS)

รศ.รอ.พญ.ณัฏฐา สายเสวย รน.
อาจารย์ประจำภาควิชาจิตเวชศาสตร์
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล

ความสำคัญของการจัดตั้ง Brain Stimulation Center

การให้บริการ Transcranial Magnetic Stimulation (TMS) เป็นหนึ่งในแนวทางการรักษาสมัยใหม่สำหรับ
โรคทางจิตเวช โดยใช้การกระตุ้นสมอง (neuromodulation) ด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า ซึ่งได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติว่ามี ประสิทธิผลสูงและผลข้างเคียงต่ำ เหมาะสำหรับผู้ป่วยจิตเวชที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาด้วยยา เช่น โรคซึมเศร้าเรื้อรังที่ดื้อต่อยา (Treatment-Resistant Depression; TRD), โรคย้ำคิดย้ำทำ (Obsessive-Compulsive Disorder; OCD) และ การเลิกบุหรี่ (Smoking Cessation) ซึ่งเป็นข้อบ่งชี้ที่ได้รับการรับรองจาก องค์การอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (U.S. Food and Drug Administration; US FDA) ว่าเป็นวิธีการรักษาที่ได้มาตรฐาน และถูกรวมอยู่ในแนวทางการรักษาของหลายประเทศ

นอกจากนี้ TMS ยังอยู่ระหว่างการศึกษาสำหรับโรคและภาวะอื่น ๆ เช่น โรคเครียดหลังเหตุการณ์ร้ายแรง (Post-Traumatic Stress Disorder; PTSD), โรควิตกกังวล (Anxiety Disorders) และ ภาวะปวดเรื้อรังบางประเภท

เพื่อประเมินประสิทธิภาพและความปลอดภัยในวงกว้างมากขึ้น คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล เป็นหนึ่งในสถาบันแรก ๆ ของประเทศไทยที่ให้บริการ TMS อย่างเป็นระบบตั้งแต่ปี พ.ศ. 2556 โดยได้ส่งทีมผู้รักษาเข้ารับการฝึกอบรม ณ สถาบันมาตรฐานสากล Monash Alfred Psychiatric Research Centre ประเทศออสเตรเลีย เพื่อพัฒนาความรู้และทักษะให้สามารถให้การรักษาได้อย่าง ปลอดภัย แม่นยำ และได้มาตรฐานระดับสากล นอกจากนี้ คณะฯ ยังมุ่งเน้นการส่งเสริม งานวิจัย และ การพัฒนาบุคลากรด้านจิตเวช ควบคู่ไปกับการให้บริการ เพื่อยกระดับคุณภาพการรักษาและสนับสนุนองค์ความรู้ในสาขาการกระตุ้นสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าในประเทศไทย

เทคโนโลยีและรูปแบบการรักษา

ระบบ TMS ที่ใช้อยู่ในปัจจุบันเป็นเทคโนโลยีรุ่นใหม่ที่สามารถกำหนดตำแหน่งการกระตุ้นได้อย่างแม่นยำ ทีมแพทย์จะวางแผนตำแหน่งการรักษาและเลือกใช้ โปรโตคอล (protocol) ที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย โดยอ้างอิงจากวิธีการหาตำแหน่งที่ได้มาตรฐาน

สำหรับกรณีที่การกำหนดตำแหน่งมีความซับซ้อนหรือต้องการความแม่นยำสูง สถาบันยังมีการใช้เครื่องมือเสริม เช่น neuronavigation และ motor threshold calibration เพื่อเพิ่มความแม่นยำของการกระตุ้น โดยเฉพาะในงานวิจัยที่ต้องการควบคุมตัวแปรอย่างละเอียด

รูปแบบการรักษาที่ให้บริการ

• High-frequency rTMS (10 Hz) บริเวณ Dorsolateral Prefrontal Cortex (DLPFC) ด้านซ้าย และ Low-frequency rTMS (1 Hz) ด้านขวา สำหรับผู้ป่วยโรคซึมเศร้า

• Intermittent Theta Burst Stimulation (iTBS) สำหรับการลดระยะเวลาการรักษาโดยยังคงรักษาประสิทธิภาพ

• High-frequency rTMS (10 Hz) บริเวณ Dorsomedial Prefrontal Cortex (DMPFC) สำหรับผู้ป่วยโรคย้ำคิดย้ำทำ (Obsessive-Compulsive Disorder; OCD)

• ขยายบริการไปยังภาวะอื่น เช่น ภาวะปวดเรื้อรัง และ โรคทางจิตเวชอื่น ๆ

ผู้ป่วยทุกคนจะได้รับการติดตามผลอย่างต่อเนื่อง โดยมีการบันทึกข้อมูลการรักษาใน ระบบฐานข้อมูลกลาง เพื่อใช้วิเคราะห์และประเมิน ประสิทธิผลการรักษา อย่างเป็นระบบ

การอบรมและพัฒนาบุคลากร

ศูนย์กระตุ้นสมองฯ ไม่เพียงให้บริการผู้ป่วยเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็น ศูนย์ฝึกอบรมทางคลินิก สำหรับแพทย์ประจำบ้าน แพทย์ผู้เชี่ยวชาญ และบุคลากรด้านจิตเวช ทั้งในและนอกสถาบัน

กิจกรรมฝึกอบรม ประกอบด้วย การสังเกตการณ์การรักษาในคลินิก และการอบรมแบบลงมือปฏิบัติ (hands-on workshop) เพื่อพัฒนาทักษะและความมั่นใจในการใช้เครื่อง TMS รวมถึงการประเมินและติดตามอาการผู้ป่วยอย่างแม่นยำและมีระบบ

สรุป

บริการกระตุ้นสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (Transcranial Magnetic Stimulation; TMS) ที่ศิริราชถือเป็นต้นแบบของการพัฒนาระบบบริการทางจิตเวชแนวใหม่ ที่บูรณาการ เทคโนโลยี, การวิจัย, และ การพัฒนาบุคลากร อย่างครบวงจรTMS ไม่เพียงเพิ่มทางเลือกในการรักษาสำหรับผู้ป่วยที่ตอบสนองต่อยาได้น้อย แต่ยังเป็นจุดเริ่มต้นของการก้าวสู่ การรักษาแบบแม่นยำ (precision psychiatry) ที่ให้ความสำคัญกับความเฉพาะตัวของผู้ป่วยอย่างแท้จริง