CoP เครือข่ายการจัดการความรู้ ฝ่ายวิจัย ดำเนินการจัดกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ชุมนุมนักวิจัยศิริราช และอาจารย์ใหม่ เมื่อวันที่ 24 สิงหาคม 2569 เวลา 12.00-13.30 น. ณ ห้องประชุม 901 อาคารเฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๕๐ (SiMR) ชั้น 9 คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล โดยได้รับเกียรติจาก ผศ.ดร. นพ.วรภัทร รัตอาภา ถ่ายทอดประสบการณ์และความรู้ ภายใต้หัวข้อ “การจัดการความเครียด“ ดังนี้

ในยุคที่การทำงานและการใช้ชีวิตเต็มไปด้วยความเร่งรีบและสิ่งเร้าหลากรูปแบบ หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่ “ความเครียด” จะก้าวเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของทุกคน การเรียนรู้วิธีการจัดการความเครียดจึงเป็นสิ่งที่ทุกคนควรเรียนรู้ เพื่อให้สามารถจัดการกับความเครียดได้ดีขึ้น

ความเครียด (stress) ไม่ใช่แค่ความอึดอัดทางใจ แต่คือ ปฏิกิริยาการตอบสนองของร่างกายและจิตใจต่อสิ่งกระตุ้น (stressor) ซึ่งเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว เมื่อพบบรรยากาศหรือเหตุการณ์ที่ต่างจากความคาดหมายเดิม จนทำให้สมดุลทางกายภาพและชีววิทยา (biological) และ ทางจิตวิทยาและอารมณ์ (psychological) เกิดการเปลี่ยนแปลง โดยความเครียดมักแสดงออกผ่าน 3 ช่องทางหลักที่เชื่อมโยงถึงกัน ได้แก่ ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม ทั้งนี้ความเครียดในแต่ละคนไม่เหมือนกัน  มีทั้งปรับตัวได้ และปรับตัวไม่ได้ ควรพึงระวังภาวะ “เครียดซ้ำสอง” คือความเครียดที่เรารู้สึกผิด และหงุดหงิดตัวเองที่เครียด ซ้ำเติมจิตใจให้แย่ลงไปอีก ซึ่งเราควร “เครียดให้เป็น” ยอมรับความจริง เมตตา และอ่อนโยนต่อตนเอง อนุญาตให้ตัวเองรู้สึกเครียดได้ เพราะความเครียดเป็นปฏิกิริยาปกติธรรมดาของมนุษย์

เทคนิคผ่อนคลายความเครียดทางกายและจิตใจ แม้เทคนิคเหล่านี้จะไม่สามารถขจัดปัญหาต้นตอให้หมดไปได้ทันที แต่จะช่วยลดการตื่นตัว ช่วยให้ร่างกายผ่อนคลาย และเติมพลังชีวิตให้พร้อมกลับไปเผชิญหน้าแ ละจัดการปัญหาได้อย่างมีสติ

  1. การฝึกกำหนดลมหายใจฟื้นฟูสติ (Breathing Exercise – สูตร 4-4-8 หรือ 4-7-8) เมื่อเกิดความเครียด การหายใจจะสั้น และถี่ขึ้นโดยอัตโนมัติ จึงควรฝึกหายใจหน้าท้องอย่างถูกวิธี ดังนี้
    • นั่งในท่าที่สบาย หลับตา ประสานมือไว้ที่หน้าท้อง เพื่อรับรู้อาการขยับที่ท้อง
    • ค่อย ๆ หายใจเข้า พร้อมนับ 1 ถึง 4 เป็นจังหวะช้า ๆ ให้รู้สึกว่าหน้าท้องโป่งหรือพองออก
    • กลั้นลมหายใจค้างไว้ นับ 1 ถึง 4 หรือ 1 ถึง 7 เป็นจังหวะช้า ๆ เช่นเดียวกับหายใจเข้า
    • หายใจออก ค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออกช้า ๆ นานเป็นสองเท่าของลมหายใจเข้า นับ 1 ถึง 8 ให้รู้สึกว่าหน้าท้องยุบหรือแฟบลง
    • ทำเช่นเดียวกันซ้ำอีก

ควรฝึกติดต่อกันวันละ 10-15 นาที โดยสามารถทำได้บ่อยครั้งต่อวัน ซึ่งจะช่วยลดอัตราการเต้นของหัวใจ ช่วยให้ร่างกายและจิตใจผ่อนคลาย ลดการตอบสนองต่อความเครียด

  1. การฝึกผ่อนคลายกล้ามเนื้อทีละมัด ช่วยลดการสะสมของการเกร็งกล้ามเนื้อจากการทำงาน วิธีการคือ หลับตา ผ่อนคลาย เกร็งกล้ามเนื้อเฉพาะจุดค้างไว้ 10 วินาที แล้วคลายออกช้า ๆ สลับไปมา 5-10 ครั้ง เช่น
    • มือและแขน กำมือทั้งสองข้างแน่น เกร็งแขนค้างไว้ 10 วินาที จากนั้นค่อย ๆ คลายออก
    • กล้ามเนื้อคอ ก้มศีรษะให้คางชิดอก ค้างไว้ 10 วินาที จากนั้นค่อย ๆ ผ่อนคลาย และเงยหน้าขึ้นช้า ๆ
    • บ่าและไหล่ ยกหัวไหล่ขึ้นสูง เกร็งค้างไว้ใกล้ใบหู 10 วินาที แล้วค่อย ๆ คลายลง
  1. การใช้จินตนาการ เพื่อการผ่อนคลาย หลับตาและนึกภาพสถานที่ท่องเที่ยว เหตุการณ์ หรือบรรยากาศสุขสงบที่เคยไปเยือน เช่น ชายหาด ทุ่งหญ้า หรือการฟังเสียงเพลงเบา ๆ โดยสมองจะเชื่อมโยงภาพความทรงจำเหล่านั้นเพื่อปรับสภาวะอารมณ์ด้านลบให้ผ่อนคลายได้รวดเร็วขึ้น
  1. กิจกรรม “เขียนระบายแล้วโยนทิ้ง” หากมีความคิดที่ฟุ้งซ่าน รบกวนจนจัดระเบียบไม่ได้ ให้เขียนเรื่องกังวลทั้งหมดลงบนกระดาษ โดยไม่ต้องคำนึงถึงรูปแบบ จากนั้นทำการคัดแยก โดยเรื่องใดที่จัดการได้ ให้พับเก็บใส่กระเป๋า เพื่อลงมือทำต่อ ส่วนเรื่องใดที่อยู่เหนือการควบคุมอย่างสิ้นเชิง ให้ขยำกระดาษแผ่นนั้นแล้วทิ้งไป วิธีนี้จะช่วยจัดการความกังวลออกจากความคิดมาเป็นรูปธรรมทางกายภาพได้
  1. เทคนิคอารมณ์เติมสุข โดยธรรมชาติ สมองมนุษย์จะจดจำแต่เรื่องลบ เพื่อการเอาชีวิตรอด เราจึงต้องฝึกสร้างความยืดหยุ่นทางอารมณ์ด้วยการนึกถึง “เรื่องเล็ก ๆ ที่ดี ๆ ที่ทำให้ยิ้มได้ 3 เรื่องต่อวัน” (เช่น ได้ดื่มกาแฟแก้วโปรด, มีคนแปลกหน้าส่งยิ้มให้ หรืออากาศวันนี้เย็นสบาย) เพื่อช่วยปรับใจให้พร้อมเปิดรับความสุขและมองโลกในแง่มุมที่กว้างขึ้น

เทคนิคการเพิ่มศักยภาพการทำงานภายใต้ความเครียด

  1. รู้จักประเมินสถานการณ์ ประเมินตนเองและทำความเข้าใจบริบท รู้จักศักยภาพ จุดเด่น จุดด้อย และข้อจำกัดของตนเอง รวมถึงทำความเข้าใจเพื่อนร่วมงานและองค์กร เพื่อประเมินและแก้ปัญหาได้อย่างสอดคล้องกับความเป็นจริง
  2. จัดลำดับความสำคัญของปัญหา มุ่งจัดการกับปัญหาที่สำคัญและเร่งด่วนก่อนเป็นอันดับแรก ส่วนเรื่องที่ไม่สำคัญ และไม่เร่งด่วนให้จัดสรรไว้ลำดับสุดท้าย
  3. โฟกัสสิ่งที่ทำ ควรโฟกัสงานทีละเรื่อง การพยายามทำหลายงานพร้อมกัน เช่น ฟังประชุมไปพร้อมกับการพิมพ์ตอบอีเมล มักลดประสิทธิภาพของงานและสร้างความเครียดโดยไม่จำเป็น ควรจดจ่อกับงานตรงหน้าทีละชิ้นให้เสร็จสมบูรณ์ ก่อนเปลี่ยนไปทำงานชิ้นงานถัดไป
  4. พักเป็นระยะ เพื่อเพิ่มพลัง เรียนรู้ที่จะหยุดพักสายตา และสมองเป็นระยะเวลาสั้น ๆ ระหว่างทำงาน เพื่อฟื้นฟูระดับพลังงานและความพร้อมของกายใจ
  5. ขอคำแนะนำจากคนรอบข้าง หรือมองหาแนวร่วมและตัวช่วย หากลงมือแก้ไขสุดความสามารถแล้วยังไม่คืบหน้า อย่าลังเลที่จะขอความช่วยเหลือ ปรึกษาเพื่อนร่วมงาน หรือหารือกับหัวหน้างาน เพื่อรับฟังคำแนะนำและทัศนคติใหม่ ๆ

“3 ส.” เพื่อความสุขทุก ๆ วัน

  • สแกน สแกนระดับพลังกายและใจของตนเองสม่ำเสมอ ประเมินว่าขณะนี้เราอยู่ที่ระดับใด (เขียว-ผ่อนคลาย เหลือง-ตึงเครียดปานกลาง แดง-ตึงเครียดสะสมสูงสุด) เพื่อปรับพฤติกรรมได้ทันเวลา
  • สูด    สูดลมหายใจตามหลักการฝึกหายใจ เมื่อพบว่าร่างกายเริ่มตึง หรือเกร็ง
  • สลัด   สลัดความสนใจและคัดแยกความคิด ละทิ้งขยะความคิดที่เราควบคุมไม่ได้ เช่น ความรู้สึกนึกคิดของผู้อื่น ลมฟ้าอากาศ อนาคตที่ยังมาไม่ถึง แล้วสลับพลังมาทุ่มเทให้กับสิ่งที่เราควบคุมได้จริง เช่น การเตรียมพร้อม การดูแลสุขภาพกายและจิตใจ ตลอดจนคำพูดและพฤติกรรมของเราเอง

วิธีการจัดการความเครียดไม่มีวิธีใดที่ดีที่สุด มีเพียงวิธีที่เหมาะสมกับบุคคลนั้น ๆ หัวใจสำคัญของการบริหารจัดการความเครียด ไม่ใช่การพยายามขจัดความเครียดให้หมดไปจากชีวิต แต่คือการเรียนรู้ที่จะประเมินตนเองและมีสติรู้ตัวอยู่เสมอ เมื่อใดก็ตามที่เริ่มสัมผัสได้ถึงสัญญาณความตึงเครียด ไม่ว่าจะแสดงออกทางร่างกาย จิตใจ หรือพฤติกรรม สิ่งแรกที่ควรทำคือการทบทวนสาเหตุที่แท้จริง แยกแยะว่าสิ่งใดที่สามารถควบคุมได้ และสิ่งใดที่อยู่เหนือการควบคุมของเรา เพื่อให้เราสามารถเลือกใช้วิธีรับมือและจัดการกับมันได้อย่างมีประสิทธิภาพและตรงจุดที่สุด

ความเครียดไม่ใช่สิ่งเลวร้ายเสมอไป ความเครียดในระดับที่พอเหมาะจะถูกเรียกว่า “Eustress” (ความเครียดเชิงบวก) ซึ่งเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญที่ช่วยกระตุ้นความกระตือรือร้นและสร้างแรงจูงใจในการทำงาน หากชีวิตปราศจากความเครียดโดยสิ้นเชิง เราอาจเฉื่อยชา ไร้พลัง และหมดไฟไปในที่สุด ควรใช้ความเครียดเป็น “สัญญาณเตือนสติ” ว่าเรื่องนั้นมีความหมายต่อเรา แล้วเปลี่ยนแรงกดดันมาเป็นพลังในการลงมือทำ เช่นเดียวกับเครื่องดนตรี สายดนตรีที่ตึงเกินไปมักจะขาดได้ง่าย แต่หากปล่อยให้หย่อนเกินไปสร้างเสียงดนตรีก็ไม่ไพเราะ จึงควรฝึกปรับแต่งสายเครื่องดนตรีชีวิตให้พอดี เพื่อเสียงเพลงชีวิตที่ไพเราะและสมดุลที่สุด จงเปลี่ยนความเครียดจาก “ศัตรู” สู่ “แรงขับเคลื่อน” (Distress to Eustress)

ติดต่อสอบถามเพิ่มเติม
CoP เครือข่ายการจัดการความรู้ ฝ่ายวิจัย
งานกลุ่มวิจัยและเครือข่ายวิจัย
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
โทร. 0 2419 2719