การรักษาทารกในครรภ์เป็นการดูแลผู้ป่วยที่มีความซับซ้อนและต้องอาศัยความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง โดยเฉพาะการตั้งครรภ์แฝดรกเดี่ยวที่มีภาวะแทรกซ้อน ซึ่งหากไม่ได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างเหมาะสมตั้งแต่ระยะก่อนคลอด อาจส่งผลต่อการรอดชีวิตและพัฒนาการของทารกในระยะยาว ศูนย์รักษาทารกในครรภ์ศิริราชจึงได้พัฒนาระบบการดูแลรักษาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ พ.ศ. 2549 โดยมุ่งเน้นการดูแลแบบองค์รวมตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทาง และการทำงานร่วมกันของทีมสหสาขาวิชาชีพ ครอบคลุมตั้งแต่การคัดกรอง วินิจฉัย วางแผนการรักษา การทำหัตถการ การดูแลหลังการรักษา และการติดตามผลอย่างต่อเนื่อง การพัฒนาระบบใช้เครื่องมือพัฒนาคุณภาพ การวิเคราะห์กระบวนการ และตัวชี้วัดผลลัพธ์ เพื่อออกแบบและปรับปรุงกระบวนการดูแล รวมถึงพัฒนานวัตกรรมสนับสนุนการรักษาและการเรียนรู้ ตลอดจนมีการพัฒนาระบบเครือข่ายและการส่งต่อผู้ป่วย เพื่อให้การดูแลมีความต่อเนื่อง

ผลจากการพัฒนาทำให้ศูนย์ฯ สามารถดูแลครรภ์แฝดรกเดี่ยวที่มีภาวะแทรกซ้อนได้มากกว่า 500 รายตั้งแต่เริ่มดำเนินการ โดยอัตราการรอดชีวิตของทารกในระยะแรกเกิดมีแนวโน้มดีขึ้น และตั้งแต่ พ.ศ. 2566 อัตราการรอดชีวิตของทารกทั้งสองรายที่ 24 ชั่วโมงหลังทำหัตถการเป็นไปตามเป้าหมาย นอกจากนี้ ผู้รับบริการมีความพึงพอใจอยู่ในระดับตามเป้าหมายและไม่พบข้อร้องเรียน ขณะที่ความผูกพันของบุคลากรเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 93.33

การพัฒนาอย่างต่อเนื่องดังกล่าวนำไปสู่การสร้างองค์ความรู้ งานวิจัย และนวัตกรรมที่ได้รับการยอมรับ รวมถึงการได้รับการต่อยอดสู่ Center of Excellence (SiCOE) และการรับรองมาตรฐาน Program and Disease Specific Certification (PDSC) ใน พ.ศ. 2569 สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของทีมในการนำความรู้จากการปฏิบัติจริงมาพัฒนาระบบบริการอย่างเป็นระบบ และยกระดับคุณภาพการรักษาทารกในครรภ์อย่างต่อเนื่องและยั่งยืน

เส้นทางการพัฒนา

เส้นทางพัฒนาการรักษาทารกในครรภ์ในการตั้งครรภ์ที่มีภาวะแทรกซ้อน มีการดำเนินการอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2549 จนถึงปัจจุบัน (ภาพที่ 2) โดยมีรายละเอียด ดังนี้
2549     เริ่มต้นการรักษาทารกในครรภ์ ศูนย์ฯ ทำหัตถการรักษาทารกในครรภ์สำเร็จเป็นครั้งแรก
2555     หุ่นฝึกฝนการผ่าตัดทารกในครรภ์ผ่านกล้องศิริราช ได้รับรางวัลบริการภาครัฐแห่งชาติ รางวัลนวัตกรรมภาคบริการที่เป็นเลิศ ประเภทดีเด่น
2561     พัฒนาโดยใช้กระบวนการ Clinical tracer plus
2563     วิดีโอแอนิเมชัน อธิบายภาวการณ์ถ่ายเลือดระหว่างครรภ์แฝด ได้รับรางวัลชมเชย ประเภทนำเสนอด้วยวาจา มหกรรมคุณภาพ มหาวิทยาลัยมหิดล
2564     แบบจำลองฝึกฝนการใส่ท่อระบายน้ำทารกในครรภ์ ได้รับรางวัลดีเด่น ประเภทนำเสนอด้วยวาจา มหกรรมคุณภาพ มหาวิทยาลัยมหิดล
2566     ได้รับเป็น Center of excellence
2567     ได้รับเป็น Integrated Center of excellence
2568   ได้รับการรับรองมาตรฐาน Disease specific certification

ปัจจัยความสำเร็จ

• ผู้นำและวิสัยทัศน์ที่ชัดเจน ทีมมีทิศทางการพัฒนาที่ชัดเจน โดยมุ่งสู่การเป็นผู้นำด้านการรักษาทารกในครรภ์ในระดับนานาชาติ และกำหนดพันธกิจที่ครอบคลุมทั้งการรักษาพยาบาล การศึกษา การวิจัย และนวัตกรรม ทำให้ทุกภาคส่วนมีเป้าหมายร่วมกันในการพัฒนาศูนย์ฯ
• การทำงานเป็นทีมของสหสาขาวิชาชีพ ความสำเร็จสำคัญเกิดจากการทำงานร่วมกันของบุคลากรหลายสาขา จากการบูรณาการความร่วมมือระหว่างภาควิชาสูติศาสตร์-นรีเวชวิทยา ภาควิชากุมารเวชศาสตร์ ภาควิชาวิสัญญีวิทยา ภาควิชาศัลยศาสตร์ ภาควิชาโสต นาสิก ลาริงซ์วิทยา ภาควิชาพยาธิวิทยา ฝ่ายการพยาบาล และหน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เนื่องจากการรักษาทารกในครรภ์เป็นงานที่มีความซับซ้อน ทีมจึงมีการประชุมร่วมกันเพื่อวางแผนการรักษา แลกเปลี่ยนความคิดเห็น และร่วมตัดสินใจ โดยมีการให้ข้อมูลแก่ผู้ป่วยและครอบครัวตลอดกระบวนการ
• การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ ทีมมีการพัฒนาระบบเครือข่ายกับโรงพยาบาลในแต่ละภูมิภาค เพื่อให้สามารถเชื่อมโยงการดูแลผู้ป่วยได้อย่างต่อเนื่อง โดยมีเป้าหมายเพิ่มจำนวนโรงพยาบาลเครือข่ายและติดตามความพึงพอใจของทั้งแพทย์ในเครือข่ายและผู้ป่วย
• การวิเคราะห์กระบวนการด้วยเครื่องมือคุณภาพอย่างเหมาะสม  เช่น การใช้ Clinical Tracer Plus ในการติดตามเส้นทางการดูแลผู้ป่วย การจัดทำ Driver Diagram แนวทางปฏิบัติ และขั้นตอนการดูแลผู้ป่วย ทีมสหสาขาวิชาชีพได้ร่วมกันคัดเลือก รวบรวม และวิเคราะห์ตัวชี้วัดผลลัพธ์ รวมถึงตัววัดกระบวนการที่เหมาะสม เพื่อให้เห็นภาพรวมของกระบวนการสำคัญและโอกาสในการปรับปรุงคุณภาพอย่างต่อเนื่อง (CQI) ในทุกมิติ และมีการพัฒนางานอย่างต่อเนื่อง

ปัญหาและข้อจำกัดจากการดำเนินการ

• ความเร่งด่วนและความซับซ้อนของผู้ป่วย ผู้ป่วยบางรายจำเป็นต้องได้รับการประเมินและตัดสินใจรักษาอย่างรวดเร็วภายในช่วงเวลาที่เหมาะสม หากรอการประชุมตามรอบอาจทำให้พลาดช่วงเวลาสำคัญในการรักษา จึงจำเป็นต้องมีระบบ On-call และช่องทาง Real-time สำหรับการปรึกษาหารือและตัดสินใจร่วมกัน
• ข้อจำกัดด้านห้องตรวจและห้องผ่าตัด การรักษาทารกในครรภ์บางประเภทต้องอาศัยห้องตรวจและห้องผ่าตัดที่มีความพร้อมและเฉพาะทาง ขณะที่ทรัพยากรมีจำกัด จึงอาจส่งผลต่อความรวดเร็วในการเข้าถึงการตรวจและการรักษา จำเป็นต้องมีการปรับตารางบริการและจัดลำดับผู้ป่วยตามระดับความเร่งด่วน
• ข้อจำกัดด้านข้อมูลและภาระงานของบุคลากร ข้อมูลผู้ป่วยบางส่วนอาจไม่ครบถ้วนหรือจำเป็นต้องติดตามเพิ่มเติม ขณะที่การรวบรวมและปรับปรุงข้อมูลต้องอาศัยบุคลากร จึงมีการพัฒนาแบบบันทึกที่กระชับ เชื่อมโยงผ่าน QR Code/LINE และกำหนดผู้รับผิดชอบติดตามข้อมูล เพื่อให้ข้อมูลมีความครบถ้วนโดยไม่เพิ่มภาระด้านอัตรากำลัง
• การประสานงานระหว่างหลายหน่วยงาน การดูแลผู้ป่วยจำเป็นต้องประสานงานหลายหน่วยงานและหลายวิชาชีพ หากไม่มีช่องทางสื่อสารที่ชัดเจนอาจทำให้เกิดความล่าช้า จึงต้องพัฒนาระบบการสื่อสารและกำหนดบทบาทหน้าที่ของผู้เกี่ยวข้องให้ชัดเจน

กระบวนการเรียนรู้ที่เกิดขึ้น/ความภาคภูมิใจ

• ความสำเร็จในการพัฒนาการรักษาทารกในครรภ์อย่างต่อเนื่องกว่า 18 ปี ทีมเริ่มให้บริการหัตถการรักษาทารกในครรภ์สำเร็จครั้งแรกใน พ.ศ. 2549 และมีการพัฒนาศักยภาพมาอย่างต่อเนื่อง จนสามารถให้การดูแลรักษาความผิดปกติของทารกในครรภ์ได้หลายกลุ่ม โดยเฉพาะครรภ์แฝดรกเดี่ยวที่มีภาวะแทรกซ้อน ซึ่งมีผู้ป่วยได้รับการดูแลที่ศูนย์ฯ มากกว่า 500 ราย
• สามารถสร้างองค์ความรู้จากประสบการณ์จริงและต่อยอดเป็นงานวิจัยระดับนานาชาติทีมสามารถนำประสบการณ์จากการดูแลผู้ป่วยและการพัฒนาหัตถการมาต่อยอดเป็นงานวิจัยอย่างต่อเนื่อง เช่น การศึกษาค่าอ้างอิง Doppler ในครรภ์แฝดรกเดี่ยว ซึ่งสามารถนำมาใช้ช่วยในการวินิจฉัยและดูแลทารกในครรภ์ได้แม่นยำยิ่งขึ้น รวมถึงการศึกษาการใช้พลังงานในการจี้ทำลายเนื้อรกด้วยคลื่นความถี่วิทยุ ซึ่งนำผลการศึกษามาประยุกต์ใช้กับการรักษาทารกแฝดกาฝาก
• พัฒนานวัตกรรมเพื่อยกระดับทักษะและความปลอดภัยก่อนทำหัตถการจริง ทีมได้พัฒนานวัตกรรมหลายชนิด เช่น แบบจำลองครรภ์แฝดกาฝาก และนำมาใช้ในการสอนแพทย์ประจำบ้านต่อยอด การประชุมเชิงปฏิบัติการระดับนานาชาติ และการฝึกฝนทักษะก่อนการทำหัตถการจริง นอกจากนี้ยังมีงานวิจัยที่ศึกษาการเรียนรู้และ learning curve ของแพทย์จากการฝึกในแบบจำลองดังกล่าว ซึ่งช่วยสนับสนุนการพัฒนาทักษะอย่างเป็นระบบ ทีมไม่ได้มุ่งพัฒนาเฉพาะการรักษาผู้ป่วย แต่ยังมีการวางแผนพัฒนาหลักสูตร International Fellowship in Fetal Intervention และ AI-powered Learning Center รวมถึงการพัฒนา VR/AR เพื่อใช้ในการฝึกปฏิบัติ สะท้อนถึงความตั้งใจที่จะถ่ายทอดองค์ความรู้และพัฒนาบุคลากรด้านการรักษาทารกในครรภ์ในวงกว้าง
• การต่อยอดสู่ Center of Excellence ทีมมีการพัฒนาต่อยอดองค์ความรู้และศักยภาพของทีมสู่การเป็น SiCOE (Siriraj Center of Excellence) จากการพัฒนาระบบบริการ การสร้างองค์ความรู้จากงานวิจัย การพัฒนานวัตกรรม และการทำงานร่วมกันของทีมสหสาขาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง ทำให้ศูนย์รักษาทารกในครรภ์ศิริราชมีศักยภาพและองค์ความรู้เฉพาะทางที่สามารถต่อยอดสู่การเป็น SiCOE ซึ่งสะท้อนถึงการได้รับการยอมรับในด้านความเชี่ยวชาญและความเป็นเลิศของทีม

อ่านฉบับเต็มได้ที่ >> การรักษาทารกในครรภ์ในการตั้งครรภ์ที่มีภาวะแทรกซ้อน