บทเรียนการประชุมวิชาการประจำปี HA National Forum ครั้งที่ 26
ภายใต้แนวคิด “Compassionate Innovation: Shaping the Future of Care นวัตกรรมที่เปี่ยมไปด้วยความใส่ใจ สร้างมิติใหม่ของการดูแล”
เรื่อง “Medical Leadership in Action: Doctor Engagement for Quality and Safety”
วันพุธที่ 11 มีนาคม 2569 เวลา 10.30 – 12.00 น.
ณ ห้องสัมมนา Sapphire 108-109 ศูนย์การประชุม IMPACT FORUM เมืองทองธานี
วิทยากรร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้
นพ.มนตรี ลักษณ์สุวงศ์
รศ. นพ.สุรศักดิ์ ลีลาอุดมลิปิ
นพ.เนติ สาธิตสมิตพงษ์
นพ.อุดม ไกรฤทธิชัย
ในระบบบริการสุขภาพยุคปัจจุบัน “คุณภาพ” และ “ความปลอดภัยของผู้ป่วย” ไม่ใช่เพียงเป้าหมายเชิงนโยบาย แต่เป็นหัวใจสำคัญของการดูแลรักษาที่ต้องเกิดขึ้นจริงในทุกกระบวนการทำงาน ซึ่งความสำเร็จของการขับเคลื่อนเรื่องนี้ไม่ได้ขึ้นอยู่กับระบบหรือมาตรฐานเพียงอย่างเดียว หากแต่ขึ้นอยู่กับ “คน” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “แพทย์” ในฐานะผู้นำทางการรักษา แนวคิด Medical Leadership in Action: Doctor Engagement for Quality and Safety จึงมุ่งเน้นไปที่การสร้าง “Doctor Engagement” หรือการมีส่วนร่วมของแพทย์ในระดับลึก เพื่อเปลี่ยนจากการ “ปฏิบัติตามนโยบาย” ไปสู่การ “เป็นเจ้าของและขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง” อย่างแท้จริง
นพ.มนตรี ลักษณ์สุวงศ์ กล่าวว่า บทบาทของแพทย์ในฐานะผู้นำ เริ่มต้นจากรากฐานของวิชาชีพที่ยึดมั่นในจริยธรรมและความรับผิดชอบต่อมนุษย์ คำปฏิญาณของแพทย์สะท้อนให้เห็นว่า การรักษาไม่ได้มุ่งเพียงโรค แต่คือการดูแล “คน” ทั้งในมิติร่างกาย จิตใจ และบริบทชีวิต แพทย์จึงต้องตัดสินใจอย่างสมดุล ระหว่างการรักษาที่มากเกินไปและการไม่รักษา ต้องยอมรับข้อจำกัดของตนเอง และพร้อมทำงานร่วมกับผู้อื่น สิ่งเหล่านี้คือรากฐานของ “Medical Leadership” ที่ส่งผลโดยตรงต่อคุณภาพและความปลอดภัยของผู้ป่วย
Doctor Engagement ไม่ได้หมายถึงเพียงการเข้าร่วมกิจกรรมหรือรับรู้ข้อมูลจากองค์กร แต่หมายถึงการที่แพทย์ “รู้สึกเป็นเจ้าของ” และมีบทบาทสำคัญในการกำหนดทิศทางการพัฒนาองค์กร เมื่อแพทย์มี Engagement อย่างแท้จริง จะเกิดการเปลี่ยนแปลง
องค์ประกอบสำคัญของ Doctor Engagement ได้แก่ ความไว้วางใจในองค์กร ความรู้สึกมีคุณค่า อิสระในการตัดสินใจทางคลินิก และโอกาสในการมีส่วนร่วมในระดับนโยบาย หนึ่งในความท้าทายสำคัญขององค์กรสุขภาพ คือช่องว่างระหว่างนโยบายกับการปฏิบัติจริง แม้จะมีแนวทางหรือมาตรฐานที่ดีเพียงใด หากแพทย์ซึ่งเป็นผู้ปฏิบัติหลักไม่ได้มีส่วนร่วม หรือไม่เห็นคุณค่า ระบบนั้นก็อาจกลายเป็นเพียง ภาระงานแทนที่จะเป็นเครื่องมือในการพัฒนา การสร้าง Doctor Engagement จึงเป็นกุญแจสำคัญในการเชื่อมช่องว่างนี้ และทำให้นโยบายสามารถขับเคลื่อนได้จริง แพทย์ต้องก้าวข้ามบทบาทเดิม และพัฒนาสู่การเป็นผู้นำในหลายมิติ ขณะเดียวกันยังต้องสามารถขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง ปรับปรุงกระบวนการทำงาน และพัฒนาระบบบริการให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น นอกจากนี้ แพทย์ยังมีบทบาทสำคัญในการสร้างวัฒนธรรมความปลอดภัย และเป็นแบบอย่างในการทำงานร่วมกันเป็นทีม
การสร้างการมีส่วนร่วมของแพทย์ไม่สามารถเกิดขึ้นได้จากคำสั่ง หัวใจสำคัญประการแรกคือ “การสร้างความไว้วางใจ” องค์กรต้องเปิดพื้นที่ให้มีการทำงานร่วมกันอย่างเท่าเทียม เคารพในความเป็นมืออาชีพ และให้ความสำคัญกับการดูแลผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง รวมถึงการลดภาระงานที่ไม่จำเป็น เช่น การปรับปรุงระบบเวชระเบียนอิเล็กทรอนิกส์ให้ใช้งานง่าย การจัดอบรมที่ตรงจุด และการมีทีมสนับสนุนงานเอกสาร เป็นต้น และสิ่งสำคัญคือการ “ยอมรับความผิดพลาด” ซึ่งเปิดโอกาสให้บุคลากรกล้าลอง กล้าพูด และเรียนรู้ร่วมกันโดยไม่ถูกตำหนิ วัฒนธรรมลักษณะนี้เป็นรากฐานของ patient safety และช่วยให้องค์กรสามารถพัฒนาได้อย่างต่อเนื่อง
รศ. นพ.สุรศักดิ์ ลีลาอุดมลิปิ กล่าวถึงระบบบริการสุขภาพในยุคที่ต้องเผชิญกับความท้าทายที่ซับซ้อน ทั้งจากความคาดหวังของผู้รับบริการที่เพิ่มขึ้น ความก้าวหน้าทางการแพทย์ และความจำเป็นในการยกระดับมาตรฐานสู่ระดับสากล คำว่าคุณภาพและความปลอดภัยของผู้ป่วยจึงไม่ใช่เพียงเป้าหมายเชิงนโยบาย หากแต่เป็นภารกิจหลักที่ต้องขับเคลื่อนให้เกิดขึ้นจริงในทุกระดับขององค์กร ซึ่งประสบการณ์จากหลายองค์กรสะท้อนให้เห็นว่า แม้จะมีนโยบายหรือมาตรฐานที่ชัดเจนเพียงใด หากขาดการมีส่วนร่วมของแพทย์ ซึ่งเป็นผู้ปฏิบัติงานหลักในกระบวนการรักษาแล้ว การขับเคลื่อนดังกล่าวย่อมไม่สามารถบรรลุผลได้อย่างยั่งยืน
ความรู้สึกของแพทย์ที่มองระบบคุณภาพและมาตรฐานต่าง ๆ ว่าเป็นภาระงานเพิ่มมากกว่าการเป็นเครื่องมือสนับสนุนการดูแลผู้ป่วย ความซับซ้อนของระบบ เอกสาร และข้อกำหนดที่เพิ่มขึ้น ทำให้เกิดความไม่ยอมรับการเปลี่ยนแปลงโดยไม่ตั้งใจ และเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการพัฒนาคุณภาพในระยะยาว ดังนั้น การสร้าง Doctor Engagement จึงต้องเริ่มต้นจากการเปลี่ยนมุมมองของแพทย์ จากผู้ปฏิบัติตามนโยบาย มาเป็นผู้มีส่วนร่วมและเป็นเจ้าของของระบบคุณภาพ
การขับเคลื่อนความปลอดภัยของผู้ป่วย จำเป็นต้องเริ่มจากการสร้างความตระหนักถึงความเสี่ยง โดยเฉพาะความผิดพลาดทางการแพทย์ที่สามารถป้องกันได้ซึ่งเป็นประเด็นที่มีผลกระทบโดยตรงต่อคุณภาพการรักษา เมื่อแพทย์ตระหนักถึงความสำคัญและเห็นความเชื่อมโยงระหว่างการปฏิบัติงานของตนกับผลลัพธ์ของผู้ป่วย จะเกิดแรงจูงใจที่นำไปสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างยั่งยืน
การสร้างการมีส่วนร่วมของแพทย์จำเป็นต้องอาศัยกลยุทธ์ที่ครอบคลุมทั้งระดับบุคคลและองค์กร โดยมีองค์ประกอบสำคัญดังนี้
- การสื่อสารอย่างมีประสิทธิภาพ การสื่อสารถือเป็นหัวใจของการสร้างความเข้าใจและความร่วมมือ องค์กรต้องมีระบบการสื่อสารที่ชัดเจน โปร่งใส และต่อเนื่อง พร้อมเปิดโอกาสให้เกิดการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นอย่างแท้จริง การสื่อสารที่ดีไม่เพียงช่วยลดความคลาดเคลื่อน แต่ยังช่วยสร้างความเชื่อมั่นและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งขององค์กร
- การออกแบบระบบทรัพยากรบุคคลที่เหมาะสม บุคลากรทางการแพทย์ในปัจจุบันมีความหลากหลายในช่วงวัยและรูปแบบการทำงาน การออกแบบระบบสนับสนุน เช่น เส้นทางความก้าวหน้าในวิชาชีพ การพัฒนาศักยภาพ และการสร้างสมดุลระหว่างชีวิตและการทำงาน จึงต้องสอดคล้องกับบริบทของแต่ละกลุ่ม เพื่อเสริมสร้างแรงจูงใจและความผูกพันต่อองค์กร
- การสร้างวัฒนธรรมองค์กรแห่งการเรียนรู้ องค์กรควรส่งเสริมบรรยากาศที่เอื้อต่อการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทั้งในด้านการเสริมจุดแข็งและการปรับปรุงจุดอ่อน โดยพัฒนาไปสู่การเป็น “องค์กรที่มีชีวิต” (living organization) ที่สามารถปรับตัวและเติบโตได้อย่างต่อเนื่อง
- การเปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมในการตัดสินใจ การให้แพทย์มีบทบาทในการกำหนดทิศทางองค์กร ไม่ว่าจะเป็นการวางแผนเชิงกลยุทธ์ การออกแบบระบบบริการ หรือการเลือกใช้เทคโนโลยี จะช่วยเสริมสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของ และเพิ่มระดับการมีส่วนร่วมอย่างมีนัยสำคัญ
- การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ การพัฒนาองค์กรด้านสุขภาพจำเป็นต้องอาศัยการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างหน่วยงาน การสร้างเครือข่ายความร่วมมือช่วยให้เกิดการยกระดับมาตรฐาน และขยายผลการพัฒนาได้อย่างเป็นระบบ
การสร้าง Doctor Engagement อย่างเป็นระบบส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมในหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการยกระดับคุณภาพการบริการ การพัฒนานวัตกรรมทางการแพทย์ การขับเคลื่อนวิสัยทัศน์องค์กร รวมถึงการพัฒนาระบบบริการที่ตอบโจทย์ความยั่งยืนในระยะยาว รวมทั้งการมีส่วนร่วมของแพทย์ที่ช่วยสร้างวัฒนธรรมองค์กรที่มุ่งเน้นความปลอดภัยของผู้ป่วย และการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง
อ่านบทความฉบับเต็มได้ที่ >> Medical Leadership in Action: Doctor Engagement for Quality and Safety
ผู้บันทึกบทเรียน
นางสาวสุดารัตน์ พันธ์เถื่อน
งานจัดการความรู้ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
